İnsanı Anlamak: Spiral Dinamikler

Öyle bir zamanda yaşıyoruz ki, çocuklar anne ve babalarının davranışlarını anlamıyor, hatta büyük ebeveynlerinkini ise direk yargılıyor. Çalışma arkadaşlarınızı anlayamıyorsunuz; aynı ülke koşullarında ya da aynı yıllarda yaşamıyorsunuz gibi… Çalışanlarınız ya da yöneticileriniz neden sizden bu kadar farklı şekilde davranıyorlar; oysa 2+2 her zaman 4 etmez mi?
Yukarıdaki cümlelerin açıklaması genellikle ‘kuşak farklılıkları’ olarak açıklanıyor. Bugün ben bu konuya farklı bir bakış açısı ile yaklaşacağım. İnsan ve toplumun gelişim, değişim ve karmaşıklığını anlamak üzerine bütüncül ve yaşayan bir modelden bahsedeceğim, spiral dinamiklerden. (*)
Algı hayattaki en önemli şeylerden biridir!
 
Sosyal medyada ya da kimilerimizin etrafında düşünce ve yaşam şekli açısından iletişim içinde olduğumuz insanlar tam bir renk paleti. Aşağıda sıralananlar şeklinde davranan kişiler tanıyor musunuz?
  • Arabasına isim takıp onunla konuşanlar,
  • Kendi isteklerini başkalarını önemsemeden ifade eden, dürtüleri ile yaşayanlar,
  • Yaşamını bir anlama bağlayan ve bu anlama ulaşmak için gelenekçi ve disiplinli yaşayanlar,
  • Sürekli iyi bir yaşamı elde etmek ve bunu devam ettirmek için kendini geliştiren, sonuç odaklı teknoloji hastaları,
  • Odağında insan olup, kendini ve başkalarını keşfetme arayışındakiler,
  • Kendini anlamaya çalışan, dünyada yaşamanın tamlığını deneyimleyenler,
  • Minimalist bir yaşam içinde kendini evrendeki bir bütünün önemli parçası sayanlar,
  • ….
İnsanı diğer canlılardan ayıran en önemli özelliği gelişmiş beynidir. Birçok farklı duruma karşı insan beyni sahip olduğu plastisite sayesinde rahatlıkla esneyip (sinirbilimciler, beynin yeni durumlar karşısındaki şekil değişikliğini plastiğin esnekliğine ve değişikliğe kolay adapte olmasına benzetiyorlar), uyumlanabilir. İçinde bulunduğu yaşam koşullarındaki değişimler kişilerin farklı düşünme seviyelerine geçmesini zorunlu kılabilir ve/veya kolaylaştırabilir. Bu açıdan incelendiğinde düşünme sistemleri bir şekilde zorlandığı durumlarda, spiral şeklinde yukarı karmaşıklığa doğru dalgalar halinde ve zigzaglar çizerek ilerlerler. Her bir üst seviyeye çıkış, bu yeni yaşam koşullarına karşı uyumlanır başa çıkma zekâlarını da beraberinde getirmektedir.
Spiral dinamiklerde davranış modeli iki ana seviyede incelenirken, sekizi tanımlı biri henüz tanımsız toplam dokuz düşünme modelinden oluşur. Her modelin bir renk kodu bulunmaktadır ve her model belli bir yaşam koşulunda ortaya çıkmaktadır.
Birinci ana seviye diye adlandırılan bölüm 6 düşünme modelinden oluşur.
  1. İçgüdüsel – Hayatta Kalma: Günümüzde bulunmamakla birlikte, bej rengi ile tanımlanan, sadece insanın var oluşu devam ettirmeye çalışan düşünce modelidir. Psikolojik farkındalık olmayıp sürüler halinde yaşamın sürüldüğü, güçlünün zayıfı koruduğu, yeme-içme, üreme, barınma gibi temel hayatta kalma seviyesini ifade eder.
  2. Güvenlik – Kabile Bağları: Mor rengi ile simgelenen, güvenli ortamı yaratmak üzere bir araya gelmiş bir kabile ile ‘Biz’ olmuş düşünce modelidir. Bu seviyede yaşlılar, ritüeller, tabular ve geleneklere önem verilirken doğa ile uyumlanma arayışı bulunmaktadır.
  3. Ben Merkezci – Dürtü Gücü: Kırmızı ile tanımlanan sadece bugün için yaşayan ve kendisini başkalarının önüne koyan, iddialı, cüretkâr, düşüncesiz, saldırgan, kurnaz düşünce modelidir.  Ne olursa olsun istediğini elde etmek için dürtülerinin esiri olup savaşan, kontrol etmekten ve saygı görmekten hoşlanan, ödül, zafer ve gösterişin hâkim olduğu seviyeyi ifade eder.
  4. Otorite/Düzen – Gerçeğin Mutlak Gücü:
    Mavi rengi ile otorite-düzen odaklı düşünce modelidir. Gerçeği doğru yaşamanın prensiplerini (kurallar, sistemler, … vs.) baz alarak, gelecekteki tek doğru için kendini feda eden ve bununla birlikte düzen ve stabiliteyi devam ettirmeyi kendisine amaç edinmiştir.
  5. Başarı – Başarı Güdümlülük: Turuncu renginin dinamizmi ile simgelenip, kendini sürekli geliştirip, değiştirip hayatta en iyi yaşam koşullarını elde etmeye çalışan düşünce modelidir. Üretkenlik, enerjiklik, sonuç odaklılık, başarı, bilimsellik ve otonom olmak bu düşünce modelinin en önemli değerleridir.
  6. İnsan – Eşitlik/Doğa/Adalet: Kendini ve diğer insanları tanıma arayışının yeşil renk ile simgelendiği düşünce modelidir. Bu modelde toplumda kollektif bilinci yaratmak, kararları ortak bir uzlaşı ile almak, insanlığı dogmalardan arındırmak, eşitlik, paylaşım ve duygular en belirgin özellikleridir.
İkinci ana seviye için şu an tanımlı 2, tanımsız 1 düşünme modeli vardır.
  1. Esnek Bütünsel Akış: Bejin ikinci seviyede yeni boyutu olarak ortaya çıkan ve sarı rengi ile tanımlanan düşünce modelidir. Esneklik, fonksiyonellik ve yetkinliklere odaklanılırken, birinci
    seviyedeki her düşünce modeline istediği zaman girebilen ve çıkabilen, büyük resmi görebilen ilk seviyedir.
  2. Sentez / Bütün (Holostik) BİZ: Turkuaz rengi ile tanımlanan, beynin ve zihnin sınırlarını zorlayan, tüm canlıların iyi yanlarına
    odaklanıp, sentezleyen, uyumlandıran, güçlü kolektif kişilikleri barındıran düşünce sistemidir. Kendisini bir bütünün içinde görme, minimalist yaşam tercihi ve kozmik bir maneviyat bu seviyenin en temel değerlerindendir.
  3. Mercan ?
Düşünce modellerinin birinden diğerine geçmek için uygun yaşam koşullarının oluşması gerekmektedir. Seviye
atlanarak ilerlenmesi söz konusu değildir. Her model sırası ile sağlıklı olarak yaşanmalıdır. Aksi takdirde sağlıksız yaşanan sürecin sağlıksız sonuçları bir üst modele yansır.
Tekrar başa dönersek, günümüz çocukları (yeşil) aslında anne babanın yaşadığı rekabetin dişlilerinden (turuncu) geçmedi. Onlar bir şekilde her şeye daha rahat ulaştı (yiyecek, eğitim, teknoloji, bilgi vs..). Büyük ebeveynler gibi (mavi) geleceğe kendini feda eden, yokluk içinde, kurallar ve geleneklerle de yoğun bir şekilde karşılaşmadılar.
Sonuç olarak farklı noktalarda düşünce yapılarına sahip bu kişiler arasında anlaşamama ve çatışma doğaldır.
Spiral dinamikler açısından kendinizi, eşinizi, arkadaşlarınızı, çalıştığınız iş yerini, yöneticilerinizi, …
vs. incelediğinizde kim nerededir?  Bu kişiler ile anlaşabilmek için neler yapabilirsiniz?
 
(*) Dünya üzerinde kırkın üzerinde teori insanı psikososyal açıdan incelemektedir. Spiral dinamikler, Dr. Clare W. Graves’in 1970’li yıllarda 10 yıllık bir araştırma ile öğrencileri Don Beck ve Chris Cowan’ın geliştirdiği 20 yıllık saha çalışmalarını ifade eden yaşayan bir teoridir.  
 
Kemal Başaranoğlu
Profesyonel Koç
Turuncu Yeşil Koçluk

“İnsanı Anlamak: Spiral Dinamikler” için 3 yanıt

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir